ديابت شيرين(DIABETES MELLITUS):

ديابت به شماري از بيماريها كه  با مشكلات هورمون انسولين درگير ميباشند، اطلاق ميگردد. بطور طبيعي لوزالمعده و يا پانكراس(PANCREAS) با آزاد كردن هورمونهاي انسولين (با كاهش قند خون) و گلوكاگون (با افزايش قند خون) قند خون بدن را تنظيم ميكند.

انسولين(INSULIN): يك هورمون پروتئيني است كه از 51 آمينو اسيد تشكيل شده است. اين هورمون از سلولهاي بتا در جزاير لانگرهانس پانكراس ترشح ميگردد. اهداف اصلي آن سلولهاي كبدي، عضلاني و چربي بوده و كاركرهاي آن به قرار زير است:

1- تحريك كبد و سلولهاي عضلاني به ذخيره گلوكز بصورت گليكوژن.

2- تحريك سلولهاي چربي به سنتز چربي ها از اسيد هاي چرب و گليسرول.

3- تحريك سلولهاي عضلاني و كبد به سنتز پروتئين از آمينو اسيد ها.

4- بازداري كبد و كليه از سنتز گلوكز از منابعي غير از كربوهيدرات ها (مانند پيروئيك اسيد، گليسرول، اسيد لاكتيك و برخي اسيد هاي آمينه) كه به آن گليكونئوژنز(GLYCONEOGENESIS) ميگويند.

گلوكاگون(GLUCAGON): از سلولهاي آلفا در پانكراس ترشح ميشود. كاركردهاي گلوكاگون شامل موارد زير است:

1- تحريك كبد و سلولهاي عضلاني به تبديل گليكوژن به گلوكز كه به آن گليكوژنوليز(GLYCOGENOLYSIS) ميگويند.

2- تحريك سنتز گلوكز از منابعي غير از كربوهيدراتها به روش گليكونئوژنز.

عملكرد انسولين:

پس از صرف غذاگلوكز (قند) غذا باعث تحريك پانكراس به آزادسازي انسولين ميشود. نقش اصلي انسولين كمك به ورود برخي مواد مغذي به ويژه گلوكز به درون سلولهاي بدن ميباشد. سلولهاي بدن گلوكز و ديگر مواد مغذي را بعنوان منبع انرژي مصرف ميكنند هنگامي كه گلوكز وارد سلولها ميگردد ميزان قند خون نيز كاهش مي يابد. اين كاهش قند خون به سلولهاي بتا علامت ميدهد تا ترشح انسولين را كاهش دهند، تا شما دچار افت بيش از اندازه قند خون يا همان هيپوگليسمي نگرديد.برعكس هنگامي كه شما گرسنه هستيد سلولهاي آلفا واقع در پانكراس با آزاد سازي هورمون گلوكاگون باعث افزايش قند خون ميگردند.

چگونگي عملكرد انسولين:

انسولين به منزله كليدي است كه با اتصال به گيرنده انسولين بروي  ديواره سلولها، دروازه منتقل كننده هاي گلوكز را مي گشايد. مراحل ورود گلوكز به داخل سلول به قرار زير است:

1- اتصال انسولين به گيرنده انسولين.

2- گـيـرنـده انـســولين يـك مـاده شيـمـيـايـي بـه
پروتئيني موسوم به IRS مي افزايد.

3- پروتئين IRS آنزيم كيناز را فعال ميكند.

4- آنزيم كيناز نيز منتقل كننده گلوكز را فعال و باز
ميكند.

5-گلوكز به داخل سلول انتقال مي يابد.

نكته:گلوكز منبع اصلي انرژي در بدن ميباشد و مغز منحصرا انرژي خود را از سوزاندن گلوكز تامين ميكند.

چگونه ديابت ايجاد ميگردد:

1- پانكراس انسولين ترشح نميكند.

2- پانكراس ميزان اندكي انسولين ترشح ميكند.

3- پانكراس انسولين به اندازه كافي ترشح ميكند، اما سلولهاي بدن به آن پاسخ نداده و قادر به تشخيص آن نيستند (مقاومت انسولين).

انواع ديابت:

1-ديابت تيپ 1.

2-ديابت تيپ 2.

3-ديابت حاملگي.

ديابت (وابسته به انسولين) تيپ 1 (TYPE 1):

يك بيماري خود ايمني ميباشد. در اين حالت سيستم ايمني بدن به اشتباه  به سلولهاي بتا كه انسولين توليد ميكنند حمله ور شده و آنها را نابود مي سازند. در افراد مبتلا به ديابت نوع 1، پانكراس قادر به ترشح انسولين نبوده و بايستي مادام العمر و بطور روزانه به خود انسولين تزريق كنند. علت اين امر ناشناخته بوده اما عوامل ژنتيكي و محيطي مانند يك سم و يا ويروس سبب ميگردد سيستم ايمني به اشتباه به سلولهاي بتا هجوم آورند. فيبرزو كيستي، التهاب پانكراس، مصرف زياد الكل و يا جراحي پانكراس نيز ميتواند از علل ديگر آسيب به سلولهاي بتا باشند. در ديابت تيپ 1 گلوكز وارد سلولها نميشود، چراكه انسولين موجود نميباشد. هنگامي كه گلوكز در خون تجمع مي يابد، سلولهاي بدن دچار بي غذايي گرديده و همچنين باعث افزايش سطح گلوكز خون يا همان هايپرگليسمي (HYPERGLYCEMIA) ميگردد.

ميزان شيوع:

10-5 درصد موادر ديابتي ازنوع تيپ 1 ميباشد. شيوع آن در مردان و زنان برابر ميباشد. از آنجايي كه بيشتر در سنين زير 20 سال بروز مي يابد به آن ديابت جوانان نيز اطلاق ميگردد. البته ديابت نوع 1 ميتواند در تمام سنين روي دهد. همچنين ديابت تيپ 1 در سفيد پوستان بيشتر از سياه پوستان شيوع دارد.

علايم ديابت تيپ 1:

1- افزايش احساس تشنگي.

2- افزايش احساس گرسنگي بويژه پس از مصرف غذا.

3- خشكي دهان.

4- تكرار ادرار.

5- كاهش وزن بدون علت.

6- خستگي.

7- تاري ديد.

8- عفونت تكرار شونده پوست،مجاري ادرار و تناسلي.

9- درد شكم.

10- احساس تهوع و استفراغ.

11- تنفس دشوار، عميق و كند. و تنفس بيمار بوي استون و ميوه اي ميگيرد.

12- از دست رفتن هشياري، تشنج و لرز (نادر)

13- كند شدن روند التيام و ترميم بريدگيها و جراحات.

14- خارش پوست به ويژه در نواحي تناسلي و كشاله ران.

15- كرختي و سوزن سوزن شدن دستها و پاها.

16- ناتوانايي جنسي در مردان.

17- كاهش اشتها.

نكته:علايم بطور ناگهاني و شديد خواهند بود.

ديابت (غير وابسته به انسولين) تيپ 2(TYPE 2):

در اين حالت انسولين توليد ميگردد اما يا انسولين مترشحه مقدارش ناكافي بوده و يا سلولهاي بدن قادر به استفاده از آن نيستند. عوامل ايجاد آن ناشناخته است اما عامل وراثت در آن دخيل است.

ميزان شيوع:

شايعترين نوع ديابت است و 90 تا 95 درصد افراد ديابتي به اين نوع ديابت دچار هستند.اين ديابت بيشتر در افراد بالاي 40 سال و دچار اضافه وزن بروز ميكند، اما افراد لاغر نيز ممكن است به آن مبتلا گردند.

علايم:

علايم آن مشابه علايم تيپ 1 ميباشد اما يا علايم مشهود نيست و يا بتدريج خودشان را ظاهر ميسازند.

پيش ديابتي(PRE-DIABETES):

پيش از آنكه افراد مبتلا به ديابت نوع دوم گردند، دچار عارضه بدون علامتي موسوم به پيش ديابت  و يا تحمل گلوكز مختل ميگردند. در اين حالت ميزان قند خون از حالت طبيعي بالاتر است ،اما نه آنقدر بالا كه ديابت ناميده گردد. تشخيص و درمان آن حائز اهميت است چرا كه از بروز ديابت نوع 2 پيشگيري بعمل مي آورد.

چه كساني داراي ريسك ابتلا به ديابت نوع 2 بوده و بايستي براي پيش ديابت آزمايش دهند:

1- افراد بالاي 45 سال سن.

2- افرادي كه داراي سابقه خانوادگي ديابت تيپ 2 ميباشند.

3- افرادي كه دچار اضافه وزن ميباشند (به ويژه در ناحيه شكم) و شاخص توده بدن آنها بالاي 25 است.

4- زناني كه مبتلابه ديابت حاملگي بوده اند و يا كودكي با وزن بيش از 9 پوند بدنيا آورده اند.

5- زناني كه مبتلا بهش نشانگان پلي كيستيك تخمدان ميباشند.

6- افراد با كلسترول، تري گيسيريد و فشار خون بالا.

7- افراد كم تحرك.

8- افراد در معرض استرس.

علايم پيش ديابت:

اغلب فاقد علامت است اما تشنگي غير عادي، تكرار ادرار، تاري ديد و خستگي ميتواند از علايم هشدار دهنده باشد.

ديابت حاملگي(GESTATIONAL DIABETES):

اين ديابت تنها در خانمهاي  باردار بروز مي يابد (بيشتر در 3ماهه سوم حاملگي). تغييرات هورموني حين بارداري ميتواند بروي عملكرد صحيح انسولين تاثير گذارد.ديابت حاملگي در 4 درصد كل بارداريها مشاهده ميگردد (بيشتر در زنان 25 سال به بالا، دچار اضافه وزن و يا داراي سابقه ديابت در خانواده). چنانچه ديابت حاملگي درمان نگردد ميتواند عوارض بارداري را افزايش دهد (به علت تولد نوزاد با وزن بيشتر از حد معمول). همچنين در اينگونه زنان ريسك ابتلا به ديابت نوع 2  در آينده بيشتر است. سطح قند خون معمولا پس از 6 هفته از زمان زايمان به حالت طبيعي باز ميگردد. كنترل وزن پيش از بارداري و تغذيه مناسب ميتواند از آن پيشگيري كند.

نحوه تشخيص ديابت:

1- گلوكز ناشتا(FPG):سطح قند خون پس از 8 ساعت ناشتا بودن اندازه گيري ميشود.

* سطح طبيعي: كمتر از 100 ميلي گرم در دسي ليتر.(100-70)

* پيش ديابتي: 100 ميلي گرم در دسي ليتر.

* ديابت: بيشتر از 126 ميلي گرم در دسي ليتر.

2- تست تحمل گلوكز خوراكي و مختل(OGTT) :پس از تست گلوكز ناشتا به بيمار يك آشاميدني محتوي 75 ميلي گرم گلوكز داده ميشود و قند خون پس از 2 ساعت مجددا اندازه گيري ميشود.

* حد نرمال: كمتر از 140 ميلي گرم در دسي ليتر.

* پيش ديابتي: 140 ميلي گرم در دسي ليتر.

* ديابت: بيش از 200 ميلي گرم در دسي ليتر.

3- تست ادرار:براي تشخيص مشكلات كليه ها ناشي از ديابت (دفع پروتئين آلبومين) و همچنين وجود كتونها در ادرار.

4- آزمايش هموگلوبين گليكوزيله(HBA1C): گلوكز مازاد خون با هموگلوبين خون تركيب ميگردد كه ميتوان با اندازه گيري آن ميزان متوسط قند خون را سنجيد. اين آزمايش در ارزيابي ميزان قند خون در طول 3 ماه گذشته و موفقيت آميز بودن كنترل ديابت صورت ميگيرد. افراد مبتلا به ديابت بايستي هر 3 ماه يكبار اين تست را انجام دهند.

* مقدار نرمال در افراد سالم و  غير ديابتي: 4 تا 6 درصد.

* كنترل ايده آل قند خون: كمتر از 7 درصد.

* شكست روش درماني  فعلي و لزوم تغيير آن: بالاتر از 8 درصد.

نكته:سن شروع غربالگري ديابت در ميان افراد واجد ريسك (چاق و يا داراي سابقه خانوادگي ديابت) از سن 30 سالگي است.

درمان ديابت:

درمان ندارد و تنها بايستي آن را كنترل كرد. راهكارهاي كنترل ديابت به شرح زير است:

1- نگه داشتن سطح گلوكز خون  در حد نرمال، به كمك رژيم متعادل، مصرف دارو و فعاليت بدني.

2- كاهش تري گليسيريدها و كلسترول خون و رساندن آنها به حد طبيعي.

3- كنترل فشار خون.

4- كاهش وزن.

5- عدم مصرف سيگار.

چگونگي پيدايش علايم و عواقب ديابت كنترل نشده:

1- كم آبي و تكرار ادرار: تجمع گلوكز در خون باعث افزايش توليد ادرار ميگردد. وقتي گلوكز از طريق كليه ها دفع ميگردد، همراه با آن ميزان قابل توجهي آب نيز از دست ميرود و منجر به كم آبي ميگردد.

2- كاهش وزن: از دست رفتن گلوكز خون به منزله از دست رفتن سوخت سلولهاي بدن و بي غذايي آنها ميشود كه كاهش وزن را در پي خواهد داشت (البته كم آبي نيز در كاهش وزن موثر است). همچنين تجزيه چربي ها و پروتئين ها موجب كاهش وزن ميگردد.

3- كتواسيدوز ديابتي(DIABATIC KETOACIDOSIS): فقدان انسولين و عدم توانايي مصرف گلوكز توسط سلولها سبب ميگردد تا بدن از تجزيه سلولهاي چربي به عنوان منبع انرژي استفاده كند.محصولات اين تجزيه چربي شامل تركيبات اسيدي موسوم به كتون ها ميباشد، كه ميتواند به عنوان انرژي مصرف گردد. انباشت كتون ها در خون باعث افزايش اسيديته خون ميگردد. كبد براي جبران آن ذخاير قند را در خون آزاد ميسازد، اما از آنجايي كه بدن قادر به مصرف اين قند بدون كمك انسولين نيست، بنابراين گلوكز بيشتري در خون تجمع مي يابد. مجموعه گلوكز، كم آبي و تجمع اسيد در خون كتواسيدوز ناميده ميگردد. كتواسيدوز يك عامل تهديد كننده حيات بشمار آمده و بايستي فورا درمان گردد.

4- افزايش گلوكز خون: به خاطر عملكرد گلوكاگون ميباشد. به علت عدم ورود گلوكز به سلولها بدن تصور ميكند فاقد مواد غذايي در خون است، بنابراين گلوكاگون ترشح ميشود.همچنين گلوكز مصرفي كه قادر به انتقال به سلولهاي بدن نيست توام با عملكرد گلوكاگون موجب افزايش قند خون ميگردند.

5- وجود گلوكز در ادرار به خاطر افزايش فيلتر شدن آن توسط كليه ها.

6- تشنگي دايمي: با افزايش فشار اسمزي خون(به علت كم آبي) و از دست رفتن سديم بدن همراه ادرار گيرنده هاي تشنگي تحريك ميگردند.

7- گرسنگي وخستگي: از آنجايي كه سلولها گلوكز دريافت نميكنند و براي تامين انرژي چيزي براي سوزاندن ندارند.

8- سرد شدن و سوزن سوزن شدن دستها و پاها: با افزايش فشار اسمزي خون، آب از بافتهاي بدن بيرون كشيده ميشود. آب نيز از طريق ادرار دفع شده و حجم خون كاهش مي يابد. كاهش حجم خون، غلظت خون را افزايش ميدهد. افزايش غلظت خون باعت ميگردد گردش خون ناكارآمد گرديده (كاهش جريان خون به بافتها) و كرختي دستها و پاها، كند شدن روند التيام زخمها و افزايش عفونت ها ايجاد گردد.

9- سركوب سيستم ايمني بدن.

10- آسيب به كليه ها (نفروپاتي)(nephropathy):35 تا 45 درصد افراد مبتلا به ديابت دچار نفروپاتي ميگردند.احتمال آن در افرادي كه 25-15 سال به ديابت مبتلا بوده اند بيشتر است.نفروپاتي به نارسايي كليه ها و بيماريهاي قلبي منجر ميگردد.در نفروپاتي پروتئين آلبومين از كليه دفع گرديده و كليه ها ديگر قادر به دفع سموم از بدن نميباشند.

11- گردش خون ناكارآمد: سخت شدن شريانها (آترواسكلروز) و آسيب به اعصاب(نوروپاتي) كاهش حواس و گردش خون در پاها را در پي دارد. اين امر باعث افزايش زخمهاي پا، به تاخير افتادن بهبود زخمها، عفونت، نكروز و در نهايت قطع عضو ميگردد. صدمه به اعصاب ممكن است به مشكلات گوارشي نظير تهوع، استفراغ، سوزش سر دل، نفخ، يبوست و اسهال بيانجامد. آسيب به اعصاب محيطي (تمام اعصاب غير از مغز و نخاع) موسوم به نوروپاتي محيطي(peripheral neuropathy)  ميتواند علايم زير را نيز ايجاد كند: درد، كرختي، سوزن سوزن شدن، ضعف عضلاني، احساس سوزش، از دست رفتن حس (سرما، گرما و درد)، حساس به لمس شدن پوست، فلج عضلات، كاهش فشار خون و سرگيجه هنگام برخاستن، اسپاسم عضلات، سقوط اشياء از دست، دشواري در راه رفتن، كاهش تعريق، كاهش وزن، افسردگي، تكرار ادرار، بي اختياري ادرار، ناتوانايي جنسي در مردان، خشكي مهبل  و فقدان ارگاسم در زنان و نازك شدن پوست. هنگامي كه پاها دچار جراحت ميگردند، از آنجايي كه فرد ديابتي به علت نوروپاتي حسي درد را احساس نميكند، پاها عفونت كنند.

12- آسيب به بينايي (رتينوپاتي)(retinopathy): مشكلات چشم در 75 تا 90 درصد افرادي كه بيش از 15 سال به ديابت مبتلا بوده اند رخ ميدهد. تجمع گلوكز در خون باعث تورم عدسي چشم و تاري ديد ميگردد. عروق خوني كوچك نسبت به تجمع گلوكز حساس و آسيب پذير ميشوند. هنگامي كه مويرگهاي داخل چشم نشت ميكنند و اين نشتي (خون و مايع) روي ماكولا (لكه زرد شبكيه كه كمك ميكند تا جزئيات ريز اشياء را ببينيم) ايجاد ميشود باعث تورم ماكولا ميگردد. تورم ماكولا باعث تاري ديد ميگردد. به اين پديده ادم ماكولا (macular edema) اطلاق ميگردد. آسيب بيش از حد به عروق شبكيه باعث فقدان اكسيژن (ايسكمي) در شبكيه شده و به رتينوپاتي پروليفراتيو منجر ميگردد. بطوري كه با ادامه روند تخريب ميكروآنوريسمها تشكيل شده و سپس انسداد عروق تغذيه كننده شبكيه ايجاد ميشود. اين امر موجب ميگردد در شبكيه و زجاجيه عروق جديدي رشد و تكثير يابند. اما اين عروق جديد شكننده و غير طبيعي ميباشند و با خونريزي باعث كدر شدن و از بين رفتن شبيكه و در نهايت نابينايي ميگردند. همچنين ممكن است باعث ايجاد آب مرواريد (كاتاراكت) و آب سياه(گلوكوم) در بيماران ديابتي گردد. پديدار شدن لكه هاي خون و يا نقاطي كه در ميدان ديد شما شناورهستند (مگس پران)، برق زدن نور در چشم، نقاط سيه رنگ در چشم ، ازعلايم رتينوپاتي ميباشند. بمنظور پيشگيري از بروز رتينوپاتي ضروري است كه افراد ديابتي حداقل سالي يك مرتبه به چشم پزشك مراجعه كنند و تحت معاينه دقيق شبكيه، اعصاب بينايي و فشار داخل چشم (تونومتريtonometry) قرار گيرند. ليزر درماني و برداشتن زجاجيه (ويتركتومي) راههاي درمان رتينوپاتي ميباشند.

13- مشكلات بهداشت دهان و دندان: ديابت با كاهش جريان خون  لثه ها ،ريسك عفونت لثه ها و دندانها و خشكي دهان را افزايش ميدهد.بنابراين افراد ديابتي بايستي نسبت به بهداشت دهان و دندان خود توجه بيشتري داشته و حداقل هر 6 ماه يكبار به دندانپزشك مراجعه كنند.

14- مشكلات قلبي-عروقي و سكته: ديابت ريسك ابتلا به سخت شدن رگها ، بيماريهاي قلبي و سكته را افزايش ميدهد.

15-عفونت: مقادير بالاي گلوكز در خون باعث ميشود بدن در برابر عفونت آسيب پذير تر گردد. محل هاي شايع عفونت پوست، پاها، مثانه، كليه ها و مهبل ميباشد.

16- مشكلات پوستي: 30 درصد افراد ديابتي به نوعي دچار مشكلات پوستي ميباشند. مثل خشكي، خارش و عفونت قارچي و باكتريايي پوست.

هيپوگليسمي (hypoglycemia):

به افت قند خون اطلاق ميگردد. هنگامي كه گلوكز خون به 70 ميلي گرم در دسي ليتر و يا كمتر ميرسد. علل آن در بيماران ديابتي شامل موارد زير است:

1- تزريق بيش از حد و يا در فواصل زماني نا مناسب انسولين.

2- ورزش بيش از حد و يا در فواصل زماني نامناسب.

3- عدم مصرف غذاي كافي و كمبود كربوهيدراتها در خون.

4- مصرف برخي داروها. مثل برخي داروهاي خوراكي ديابت و يا مصرف الكل، آسپرين، وارفارين همراه با داروهاي ديابت.

5- در پي مصرف غذاي حاوي قندهاي ساده فراوان كه هيپوگليسمي واكنشي ناميده ميگردد.

علايم افت قند خون :

تغريق، بي قراري، سردرد، احساس گرسنگي، پوست سرد و مرطوب، تحريك پذيري، گيجي، افزايش ضربان قلب، تپش قلب، ضعف، سبك شدن سر، لرز، از دست رفتن هماهنگي بدن، كاهش تمركز،  غش و اغما.

نكته:افراد مبتلا به ديابت بايستي همواره يك خوراكي شيرين همراه با خود داشته باشند.

درمان هيپوگليسمي:

1- اگر علت افت قند خون مصرف قندهاي ساده باشد، سعي كنيد رژيم غذايي متعادل داشته باشيد. قندهاي ساده را مصرف نكرده و چندين وعده سبك در طي روز مصرف كنيد.

2- كاهش دوز تزريقي انسولين.

3- يك يا 2 قرص گلوكز مصرف كنيد. (موجود در داروخانه ها)

4- آب نبات قندي سفت بجويد.

5- يك نصف قنجان آب ميوه مصرف كنيد.

6- يك فنجان شير بخوريد.

7- يك قاشق غذاخوري عسل زير زبان خود قرار دهيد.

8- يك قاشق غذاخوري شكر بخوريد.

9- يك اسنك كربوهيدرات و يا پروتئين مانند كره بادام زميني و بيسكوئيت و يا يك نصف ساندويچ ميل كنيد.

10- تزريق گلوكاگون.

چگونه از هيپوگليسمي پيشگيري كنيد:

1- از برنامه غذايي خاص ديابتي ها پيروي كنيد.

2- حداقل روزي سه وعده غذايي با فواصل زماني مناسب (بيشتر از 5-4 ساعت نباشد) و ميان وعده هاي تجويز شده مصرف كنيد.

3- پس از صرف غذا نيم ساعت ورزش كنيد.

4- دوز داروهاي ديابتي خود را پيش از مصرف و تزريق چك كنيد.

5- يك منبع گلوكز (قند) همواره همراه خود داشته باشيد. هميشه يك منبع قند، كربوهيدرات و پروتئين با خود داشته باشيد.

6- گلوكز خون خود را طبق دستور پزشك بطور منظم اندازه گيري كنيد .